تاریخ پوشاک بخشی از فرهنگ و تمدن ایرانی است که در تمامی ادوار تاریخی قابل تامل و تحلیل است و پوشاندن تمام بدن در تمام دوران­های تاریخی ایران باستان کاملاً رایج بوده است. از جمله این پوشش­ها، پوشش سر یا به عبارتی سرپوش است.  داده­های باستان­شناسی برجای مانده از دوران­های مختلف نشان از مدارکی هستند که می­توان ریشه­های عمیق و اصیل برخی جزییات فرهنگی رایج امروزی را در آن­ها یافت. براساس این شواهد در ایران باستان، زنان در دوره­های گوناگون تاریخی و نیز طبقات مختلف اجتماعی پوشیده با چادر یا سایر اشکال پوشش سر مانند کلاه یا دستار بوده­اند و پوشاندن سر، فرهنگی رایج چه در میان زنان و چه در میان مردان بوده است. مسئله اصلی در پژوهش پیش رو بررسی و تحلیل سرپوش زنان دوره عیلام باستان در قیاس با سرپوش زنان منطقه در دوره معاصر است. هدف از انجام این پژوهش بررسی ریشه و قدمت این نوع پوشش سر براساس داده های باستان­شناسی است. در این مقاله تلاش شده به این پرسش پاسخ داده شود که چه ارتباطی میان سرپوش رایج بر سر زنان منطقه غرب ایران با داده­های باستان­شناسی از دوره عیلامی در این منطقه می­توان یافت. نتایج بررسی حاکی از آن است که استفاده از سرپوش در بین زنان این منطقه سابقه­ای چند هزاره ساله دارد و نمونه­های بررسی شده در این پژوهش با برخی از انواع سرپوش­های رایج کنونی قرابت و نزدیکی دارند. در مقاله حاضر گردآوری داده­ ها از طریق مطالعات اسنادی انجام شده و نتایج از طریق تحلیل توضیف تاریخی ارائه شده­اند. 

با آنکه منابع دست اول در ارتباط با دین عیلام باستان بسیار اندک است، ولی می توان از آثار معماری باقی مانده و در نوشته های عیلامی، و نیز نوشته های بین النهرینی درباره عیلامیان، اطلاعات جالبی به دست آورد. یکی از بزرگ ترین گروه نوشته های برجای مانده، متعلق به شیلهک- اینشوشینک (1120-1150 پ. م.) از شاهان عیلامی میانه و سومین پادشاه سلسله شوتروکی، است. این پادشاه در کتیبه های خود به خدایان گوناگون و پرستشگاه های متعدد اشاره می کند. بیشترین پرستشگاه های مذکور در کتیبه های وی، توسط شاهان پیشین ساخته شده بودند و چون در حال تخریب بودند وی آنها را بازسازی کرده است. آنچه در این نوشتار بررسی می شود، پرستشگاه های عیلامی بر اساس کتیبه های شیلهک- اینشوشینک است.

ایلام به عنوان یک قدرت فرهنگی و سیاسی در خاور نزدیک و نیز یک دوره تاریخی پر فراز و نشیب نامی آشنا برای پژوهشگران است. طی سال ها پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی پژوهش های فراوانی پیرامون این دوره انجام داده و محوطه های متعددی کاوش شده و از این رو بقایای فرهنگی این دوره تاریخی در کاوش های باستان شناختی تا حدودی به خوبی شناسایی شده است. این شواهد وجود حکومت و سرزمینی را که در کتاب مقدس به شکل «عیلام» به آن اشاره شده است، تأیید می کند. قرن ها پیش از انجام کاوش های باستان شناسی و ترجمه متون میخی، در کتاب مقدس پیرامون سرزمین و حکومت «عیلام» اشاراتی ذکر شده است. با وجود حجم مطالعات مربوط به این دوره تاریخی نکته ای وجود دارد و آن اختلاف نظری است که میان پژوهشگران ایرانی در معنا، ریشه و شکل نگارش نام ایلام به-ویژه در شیوۀ نگارش آن با «الف»/ «ع» وجود دارد. در این مقاله به چرایی این موضوع می پردازیم و پیشنهاداتی پیرامون آن ارائه خواهیم کرد؛ چراکه به نظر می رسد شایسته است شکل واحدی برای نگارش نام این تمدن و دوره تاریخی برگزینیم

در کتاب مقدس که مجموع «عهد عتیق» و «عهد جدید» است، نام عیلام، یکی از حکومت های باستانی ایران، بارها ذکر شده است. در این کتاب، نخستین بار نام عیلام به عنوان یکی از نوادگان نوح آمده است. پس از آن بارها به شخصیتی به نام عیلام و یا خاندان عیلام برمی-خوریم. غیر از نام عیلام که به شخصی بدین نام اطلاق شده، نام کدورلعومر نیز در سفر آفرینش، کتاب ژوبیلی ها و کتاب جاشر ذکر شده است. این شاه عیلامی حاکم نیرومندی بود که بر مخالفان خود چیره شد و آنان را تحت فرمان خود در آورد. افزون بر نام عیلام، چه به عنوان شخصی به این نام و چه به عنوان سرزمین و واحد سیاسی مستقل، نام شوش و الیمایی نیز در کتاب مقدس و کتاب های مردود ذکر شده است. در کل چنین به نظر می رسد که عیلام و عیلامیان نقشی مهم در تاریخ اقوامی که نگارنده اسفار گوناگون کتاب مقدس بوده اند، بازی کرده اند. هرچند گاهی پیشگویی هایی درباره نابودی و هلاکت ایشان شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

بینش مذهبی انسان ابتدایی نمی توانست جز در «اصل مادینه هستی» قدرت های برتر آسمانی و زمینی را تجسم عینی بخشیده و بدان اقتدا کند. هر یک از جوامع کهن بر گرد نماد یا نمادهایی از اصل مادینه هستی که منشاء و مبنای بزرگ مادر اولیه است حلقه می زدند و آن را می پرستیدند. اندیشه مذهبی انسان باستانی در تحولات بعدی سرانجام به مرحله ای انجامید که در آن مرحله پرستش خدایان متعدد با صورت ها و اندام های انسانی پذیرفته شد. تاریخ ایران شاهد درخشش جایگاه زن در برهه های مختلف بوده است. زنان در ادوار مختلف نگهبان آتش، مخترع و سازنده ظروف سفالین، یابندگان نباتات، آزمایش کننده کشت و زرع، اداره کننده قبیله و در عین حال سلسله زنان زنجیر اتصال خانواده بوده است. آن ها با ساختن سفال به علم شیمی، هنگام رشتن و نخ-تابی به علم فیزیک و از راه نساجی به علم مکانیک آشنا شدند. پژوهش در خصوص مقام و جایگاه زن در تمدن عیلام از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا ایرانی ها بخش عمده ای از فرهنگ و تمدن خود را از عیلام گرفته اند. مضافا به این که «اصل مادینه هستی» در مرکز اندیشه مذهبی عیلامیان قرار داشته و خدایان مادینه در جرگه خدایان اصلی بوده اند. در تفکر حقوقی عیلامی، زن جایگاه انسانی و به حق خود را داشته و هرگز به نام «فرودست» در مقام خواهان یا خوانده دعاوی ظاهر نشده است. علاوه بر آن، کلیه آراء حقوقی نیز به نام خدایانی ظاهر شده که در غالب موارد جنسیت زن داشته اند. در جامعه عیلام شهادت زنان مانند مردان مورد قبول بوده و نام زنان در همه گزارش های قضایی به عنوان شهود به چشم می خورد. زن در زمان عیلامی ها اهمیت زیادی پیدا می کند تا جایی که شیروکدوه یکی از پادشاهان سلسله اپارتی (اپرتی) مادر خود را به عنوان سوکال شوش منصوب می کند.

آغاز پژوهش­ های میدانی دشت دهلران به اوایل قرن بیستم میلادی بازمی ­گردد. در این مدت، پژوهش ­ها عمدتاً بر نیمه شمال­ غربی دشت متمرکز بوده است تا نیمه جنوب­ شرقی آن (دشت پَتَک)؛ اما در اواخر سال 1394 نیمه جنوب­شرقی آن با عنوان (برنامه بررسی و شناسایی شبکه زه کشی 23 از سامانه ملی گرمسیری) (1) به سرپرستی نگارنده مورد پیمایش و بررسی فشرده قرار گرفت. در مرحله نخست، هدف اولیه و کلی این برنامه که شناسایی و مستندنگاری محوطه ­ها بود، محقق شد و نتایج آن هدف بعدی یعنی تعیین جایگاه گاهنگاری و درک چگونگی مکان گزینی استقرارها و شناخت برهمکنش ­های فرهنگی آنها با نواحی همجوار را با استفاده از مواد فرهنگی مکشوفه فراهم نمود. در مجموع از میان 56 محوطه شناسایی شده 22 محوطه دارای شواهد سطحی دوره­ های اوروک تا پایان عیلام نو بودند که در گام نخست، این تعداد نمایانگر افزایش چهار برابری تعداد استقرارها، نسبت به نتایج بررسی های پیشین بود. همچنین در گام بعدی، با ثبت محوطه­ های اوروکی مشخص گردید که جمعیت ساکن در دشت نسبت به دوره قبل از خود یعنی روستانشینی جدید افزایش چشمگیری یافته است. سپس در دوره جمدت­ نصر جمعیت به شدت کاهش یافته و مجدداً در دوره سلسله­ ها شاهد افزایش استقرارها هستیم اما این روند افزایشی در دوره عیلام قدیم پایان گرفته و در دوره­ های عیلام میانه و عیلام نو روندی کاهشی یافته است که احتمالاً می­تواند در نتیجه تأثیرات مراکز قدرت فرامنطقه­ ای و تغییرات اقلیمی باشد.

در آیین ها و ادیان پیش از اسلام خدایان مونث زیادی پرستش می شدند که در تمدن های بین النهرین، عیلام و یونان جلوه پررنگ تری داشتند. الهه های متعددی چون الهه باروری و حاصلخیزی، غله، زمین، کشاورزی، آب و... مونث بودند و در معابد متعددی پرستش می شدند. با این وجود، خدایان مونث از قدرت زیادی برخوردار نبوده و بخشی از قدرت خود را از خدایان مذکر دریافت می کردند و هر گاه شرایطی پیش می آمد، مغلوب خدایان مذکر می شدند. می توان گفت قدرت خدایان مذکر و مونث متاثر از نگاه برتری طلبی مرد بوده است.این مقاله با روش توصیفی- تبیینی در صدد است به بررسی علل تاثیرگذار بر دیدگاه قدسی به زن در تمدن های بین النهرین، عیلام و یونان بپردازد. هر چند که در بین مللی چون ایران، مصر و... نیز خدایان مونث وجود داشت اما بسیاری از آن ها متاثر از تمدن بین النهرین بودند.به نظر می رسد دو عامل، باروری، زایش زن و ارتباط اولیه زن با کشاورزی در پیدایش دیدگاه قدسی به زن موثر بوده باشد.

کتاب ها و مقاله های فراوان درباره عیلام و عیلامی ها نگاشته شده است. این آثار یا درباره تاریخ، تاریخ هنر و یا باستان شناسی عیلام اند. در ادبیات باستان شناختی و تاریخی عیلام تاکنون مدلی توضیحی درباره شکل گیری حکومت اولیه در عیلام بزرگ ارایه نشده است. گرچه امروزه کمتر شکی در مورد خاستگاه کوهستانی عیلامی ها میان پژوهش گران وجود دارد، اما تا آنجا که نگارنده می داند هیچ یک از نوشته های توصیفی و تحلیلی به چگونگی مکانیسم ودینامیسم روندی که در آن عیلامی ها با ادغام منابع سرزمین های پست و سرزمین های بلند توانستند با توسعه یک اقتصاد سیاسی ترکیبی به قدرت رسیده و بیش از هر سلسله و امپراتوری در خاور نزدیک، حدود 2500 سال دوام آورند، نپرداخته اند. در این مقاله کوشش شده است تا ویژگی های این روند دراز مدت درکالبد یک مدل توضیحی ارایه شود که دربرگیرنده برخی داده های تازه از بررسیهای دشت رامهرمز و ممسنی نیز است.

از سده های بسیار دور تاکنون، اسطوره موجودی با سر زن و بدن مار به نام شا ماران، در میان قوم ایرانی کرد وجود دارد. احترام به این اسطوره در میان مردمان غرب ایران همواره با آیین های ویژه ای همراه بوده است. در کتاب هزارویک شب که یکی از آثار مهم ادبی و فرهنگی مشرق زمین است داستانی به نام ملکه ماران و حاسب کریم الدین وجود دارد که بسیار به داستان شاماران شبیه است. عناصر این دو داستان نیز یادآور اساطیر هستند. بی تردید بسیاری از داستان ها، باورها و فرهنگ های عامیانه با اساطیر کهن پیوند ژرفی دارند. هدف اصلی این پژوهش بررسی نقش اسطوره شاماران در شکل گیری داستان شاماران و یافتن ریشه مشترک این دو است. با تکیه بر بن مایه های اصلی این داستان و اسطوره که انسان مار و فرمان روایی او بر مارها و زیستن او در زیرزمین و کنار آب ها هستند، ریشه آن بررسی می شود. یافته های این پژوهش که به شیوه توصیفی تحلیلی انجام شده است نشان می دهد که داستان ملکه ماران براساس اسطوره شاماران ساخته شده است و این اسطوره در اساطیر و دین عیلام که یکی از مهم ترین تمدن های باستان ایرانی است، ریشه دارد و یکی از انواع ارباب حیوانات عیلامی است.